Stojąc przy leśnej ulicy Kochanowskiego w Otwocku, łatwo pomylić zarośnięty teren z kolejną opuszczoną posesją. Tymczasem działała tu Zofiówka, żydowski zakład psychiatryczny i sanatorium, które rozwijało się przed wojną, choć jego dzieje przerwała zagłada otwockiego getta.

Zofiówka łączy historię opieki psychiatrycznej z tragicznym losem otwockich Żydów
- 1907–1908 to lata budowy i oficjalnego otwarcia zakładu, ufundowanego dzięki darowiźnie Zofii Edelmanowej.
- Samuel Goldflam należał do głównych inicjatorów placówki, przeznaczonej dla żydowskich pacjentów.
- Przedwojenny kompleks rozrósł się do 370 łóżek i był największym sanatorium w Otwocku.
- 19 sierpnia 1942 roku podczas likwidacji getta na terenie Zofiówki zamordowano pacjentów; liczby ofiar w opracowaniach nie są całkowicie zgodne.
- Dawny zespół budynków to dziś miejsce pamięci i opuszczone zabudowania, a nie ogólnodostępna atrakcja do zwiedzania wnętrz.
Zofiówka powstała dzięki społecznemu przedsięwzięciu, nie prywatnej fundacji
Na początku XX wieku Otwock rozwijał się jako miejscowość uzdrowiskowa, a sosnowe otoczenie przyciągało kuracjuszy. W tym krajobrazie powstał Zakład dla Nerwowo i Psychicznie Chorych Żydów „Zofiówka”, inicjatywa Towarzystwa Opieki nad Umysłowo i Nerwowo Chorymi. Jednym z głównych organizatorów był neurolog Samuel Goldflam.
W źródłach pojawiają się dwie daty: 1907 rok jako początek budowy oraz 1908 jako rok oficjalnego otwarcia. To rozróżnienie porządkuje pozorną sprzeczność między opisami, które podają tylko jedną z nich. Zakład otrzymał nazwę na cześć Zofii Edelmanowej, której darowizna pomogła kupić teren pod budowę.
Pierwszy pawilon zaprojektował inżynier Adolf Weisblat. Był przeznaczony dla mężczyzn i mieścił między innymi sale chorych, jadalnię, warsztat oraz pomieszczenia dla personelu. Wczesny budynek miał ograniczoną liczbę miejsc, lecz z czasem placówka rozbudowała się w większy zespół pawilonów.
Leśne otoczenie i pawilonowa zabudowa służyły leczeniu
W Zofiówce architektura nie kończyła się na fasadzie. Rozległy, zalesiony teren, oddzielne pawilony i przestrzenie do spacerów odpowiadały uzdrowiskowemu charakterowi Otwocka, a zarazem organizowały codzienne życie pacjentów. W opisach dawnych budynków pojawiają się sale wspólne, miejsca pracy i pomieszczenia przeznaczone dla osób wymagających szczególnej opieki.
Rozbudowa zmieniła niewielki zakład w jedną z największych placówek tego typu w okolicy. Według miejskiego opisu w okresie największego rozwoju Zofiówka miała 370 łóżek i była największym sanatorium w Otwocku. Dla mnie właśnie to połączenie funkcji leczniczej z leśnym krajobrazem najlepiej wyjaśnia, dlaczego Zofiówka była częścią uzdrowiskowej historii miasta, a nie tylko pojedynczym zabytkowym budynkiem.
Współczesne fotografie ruin łatwo przesłaniają wcześniejszą skalę i funkcję zespołu. Dawne plany rozbudowy, w tym projekt z 1926 roku, pokazują, że placówka była rozwijana etapami, a jej układ zmieniał się wraz z rosnącymi potrzebami. To ważna wskazówka podczas spaceru: historię miejsca lepiej odczytywać jako dzieje całego terenu, nie jednego efektownego pawilonu.
W 1942 roku Zofiówka znalazła się w granicach otwockiego getta
W czasie okupacji placówka została włączona w obszar getta i znalazła się pod niemiecką kontrolą. Pogarszały się warunki życia, brakowało żywności i leków, a do szpitala kierowano kolejnych żydowskich pacjentów. Badanie Mary V. Seeman o historii żydowskiego szpitala psychiatrycznego opisuje, że między czerwcem a listopadem 1941 roku zmarło tam 210 mieszkańców wskutek głodu, zimna, chorób i fatalnych warunków.
Podczas likwidacji getta, 19 sierpnia 1942 roku, niemieccy okupanci zamordowali część pacjentów i personelu na miejscu, a innych deportowali. Opracowania podają różne liczby ofiar zabitych na terenie zakładu: spotyka się między innymi szacunki około 108 oraz około 140 osób. Rozbieżność wynika z różnego zakresu opisu i podstaw źródłowych, dlatego uczciwiej ją zaznaczyć niż podawać jedną liczbę jako bezsporną.
Ta historia wymaga ostrożnego języka. Zofiówka nie była wyłącznie „opuszczonym szpitalem” ani legendą o nawiedzonych ruinach; była placówką leczniczą, której pacjentów objęła Zagłada. Przy opowieści o miejscu pamięci wolę trzymać się udokumentowanych losów ludzi, zamiast wzmacniać przekaz sensacyjnymi opowieściami o duchach.
Powojenne losy nie przywróciły Zofiówce dawnej funkcji na stałe
Po wojnie zabudowania służyły kolejnym instytucjom, a profil placówki zmieniał się. Wykorzystywano je między innymi w związku z leczeniem gruźlicy, a później ponownie z opieką psychiatryczną i neuropsychiatryczną. Sama zmiana funkcji nie oznaczała jednak prostego powrotu do przedwojennego zakładu: wojna przerwała jego działalność i zniszczyła społeczność, dla której powstał.
W 1985 roku przywrócono nazwę „Zofiówka” w związku z powrotem do leczenia zaburzeń nerwicowych i neuropsychiatrycznych. Później działalność placówki przeniesiono do Zagórza, a otwockie budynki opustoszały. W efekcie dawne pawilony ogląda się dziś jako ślad kilku różnych epok, z których każda zostawiła w tym miejscu inny rodzaj pamięci.
Spacer przy Zofiówce najlepiej potraktować jako wizytę w miejscu pamięci
Jeśli planujesz zwiedzanie Otwocka, Zofiówkę można połączyć ze spacerem szlakiem lokalnej architektury i dawnych sanatoriów. Trzeba jednak oddzielić oglądanie okolicy od wejścia do budynków: opuszczone obiekty mogą być niebezpieczne i niedostępne, a ich stan nie daje podstaw, by traktować je jak otwarte muzeum. Bezpieczniejszy wybór to poznawanie historii z przestrzeni publicznej lub podczas spaceru prowadzonego przez lokalnego przewodnika.
W miejskim Szlaku Willi Otwockich dawne sanatorium wpisuje się w szerszą opowieść o uzdrowiskowej architekturze miasta. Jeśli zależy Ci na pogłębieniu historii społeczności, spacer można uzupełnić o opowieść o dawnej Zofiówce i ludziach z nią związanych, zamiast szukać wrażeń we wnętrzach ruin.
Na miejscu przydaje się chwila ciszy i kontekst historyczny. Wtedy fasada, leśna aleja i podziały dawnych pawilonów przestają być tylko malowniczym tłem, a zaczynają opowiadać o instytucji, która miała służyć opiece, zanim stała się miejscem zbrodni.
Najważniejszy ślad Zofiówki kryje się w jej pierwotnym przeznaczeniu
Zofiówka opowiada zarazem o rozwoju Otwocka jako uzdrowiska, o historii żydowskiej opieki psychiatrycznej i o Zagładzie. Jej architektura pomaga wyobrazić sobie codzienność dawnego zakładu, ale dopiero pamięć o pacjentach nadaje ruinom właściwy sens. Podczas spaceru warto patrzeć na teren jak na część historii miasta, a nie cel do eksploracji.